逍遥散(林氏《活人录汇编》加减法)。因脾
血虚发热,或潮热晡热,或自汗盗汗,或头痛目涩,或怔忡不宁,或目赤口干,或
月经不调,肚腹作痛,或小腹重坠,水道涩痛,或阴挺突出为痛,或阴户 肿发痒,
阴臭阴虱,或肿痛出脓,内热作渴等证。
当归 白芍 白术 白茯苓 柴胡(各一钱) 粉丹皮 山栀 炙甘草(各五分)
水煎,午后临睡服。
逍遥散者,乃轻扬消散之义。盖肝脾血虚气郁,以致热郁于内,不得舒泄,甚
至郁陷于下焦,积久而成。发热则照前方,如脉虚数无力,则加人参一钱,生地一钱
五分,当归五分,减柴胡五分。汗多乃包络脾胃之火,脉实可加黄连五分,生地一
钱五分,麦冬一钱,去柴胡。虚则加人参一钱五分,麦冬一钱,五味子一分,去柴
胡。头痛目涩加当归一钱,熟地二钱,川芎、薄荷各一钱。怔忡不宁,实则加生地、
麦冬各一钱,黄连五分。虚则加枣仁二钱,生地一钱五分,人参、麦冬各一钱,当归
五分,减柴胡五分。目赤口干,则加生地一钱五分,麦冬一钱,白芍五分,黄连五
分,干葛粉一钱。虚则加熟地三钱,麦冬一钱五分,人参一钱,五味二分,当归、白
芍各五分,减柴胡五分。月经不调,肚腹作痛,实则加山楂三钱,延胡二钱,苏梗、
当归各一钱。虚则加熟地三钱,当归、川芎各一钱,白芍五分,人参、延胡各一钱
五分,减柴胡五分,去山栀。小腹重坠,水道涩痛,实则加泽泻、猪苓、车前各一钱,
生地、麦冬各一钱五分,黄连五分。虚则加熟地二钱,当归、白芍、肉桂各五分,人
参、黄 各一钱,升麻三分,减柴胡五分,去丹皮、山栀。阴挺突出,乃肝经虚气挟
湿热之气下陷也。即前方加人参一钱,黄 一钱五分,白术二钱,防风、当归、白
芍、茯苓、丹皮各五分,升麻三分。其余 肿至作渴等证,皆湿热有余,随气下陷
之故,加防风、车前、杜仲各一钱,金银花三钱,黄连、当归、白芍、茯苓、白术、
丹皮、山栀各五分。
逍遥散(出自林氏《活人录汇编》的加减用法)。适用于因脾血虚导致的发热,或定时潮热、傍晚发热,或自汗、盗汗,或头痛、眼睛干涩,或心悸不安,或眼睛发红、口干,或月经不调,腹部疼痛,或小腹有沉重下坠感,小便涩痛,或阴部器官下垂突出并伴有疼痛,或外阴肿胀发痒,阴道异味及阴虱,或肿痛流脓,内热口渴等症状。
方药组成:当归、白芍、白术、白茯苓、柴胡(各一钱);粉丹皮、山栀、炙甘草(各五分)。
煎服方法:加水煎煮,于午后临睡前服用。
“逍遥散”之名,取其轻扬消散之意。大抵是因为肝脾血虚且气机郁滞,导致热气郁结于体内,无法舒展宣泄,甚至郁陷于下焦,积久而成病。若出现发热症状,参照前述前方;如果脉象虚数无力,则加入人参一钱、生地一钱五分、当归五分,减少柴胡五分。若汗多,这是心包络和脾胃之火所致,若脉象实,可加黄连五分、生地一钱五分、麦冬一钱,去掉柴胡。若属虚证,则加人参一钱五分、麦冬一钱、五味子一分,去掉柴胡。若头痛目涩,加当归一钱、熟地二钱、川芎和薄荷各一钱。若心悸不安,属实证则加生地、麦冬各一钱、黄连五分;属虚证则加枣仁二钱、生地一钱五分、人参和麦冬各一钱、当归五分,减少柴胡五分。若眼睛发红口干,实证加生地一钱五分、麦冬一钱、白芍五分、黄连五分、干葛粉一钱;虚证加熟地三钱、麦冬一钱五分、人参一钱、五味子二分、当归和白芍各五分,减少柴胡五分。若月经不调、腹部疼痛,实证加山楂三钱、延胡索二钱、苏梗和当归各一钱;虚证加熟地三钱、当归和川芎各一钱、白芍五分、人参和延胡索各一钱五分,减少柴胡五分,去掉山栀。若小腹沉重下坠、小便涩痛,实证加泽泻、猪苓、车前子各一钱、生地和麦冬各一钱五分、黄连五分;虚证加熟地二钱、当归、白芍、肉桂各五分、人参和黄芪各一钱、升麻三分,减少柴胡五分,去掉丹皮和山栀。阴挺突出,是肝经虚气挟带湿热之气下陷所致。即在前方基础上加人参一钱、黄芪一钱五分、白术二钱、防风、当归、白芍、茯苓、丹皮各五分、升麻三分。其余如肿胀直至口渴等症状,都是湿热有余,随气下陷的缘故,加防风、车前子、杜仲各一钱、金银花三钱、黄连、当归、白芍、茯苓、白术、丹皮、山栀各五分。
Xiaoyao San (Modified prescription from Lin's *Huoren Lu Huibian*). Indicated for symptoms caused by deficiency of Spleen blood leading to fever, or tidal fever and evening fever, or spontaneous sweating and night sweats, or headache and dry eyes, or palpitations and restlessness, or red eyes and dry mouth, or irregular menstruation, abdominal pain, or a sensation of heaviness and bearing down in the lower abdomen, painful and difficult urination, or prolapse of the uterus/vagina causing pain, or swelling and itching of the vulva, vaginal odor and pubic lice, or swelling, pain, and pus discharge, internal heat with thirst, etc.
Ingredients: Danggui (Radix Angelicae Sinensis), Baishao (Radix Paeoniae Alba), Baizhu (Rhizoma Atractylodis Macrocephalae), Baifuling (Poria), Chaihu (Radix Bupleuri) (each 1 qian); Fen Danpi (Cortex Moutan Radicis), Shanzhi (Fructus Gardeniae), Zhi Gancao (Radix Glycyrrhizae Preparata) (each 0.5 qian).
Preparation and Administration: Decoct in water, take orally late in the afternoon before going to sleep.
The name "Xiaoyao San" implies the meaning of light, ascending, and dissipating. Generally, this condition arises from deficiency of Liver and Spleen blood accompanied by Qi stagnation, leading to heat constrained internally without proper venting, which may even sink into the Lower Jiao and accumulate over time. If fever is present, refer to the aforementioned primary formula; if the pulse is deficient, rapid, and forceless, add Renshen (Radix Ginseng) 1 qian, Shengdi (Radix Rehmanniae Preparata) 1.5 qian, Danggui 0.5 qian, and reduce Chaihu by 0.5 qian. Excessive sweating indicates fire in the Pericardium and Spleen/Stomach; if the pulse is excess, add Huanglian (Rhizoma Coptidis) 0.5 qian, Shengdi 1.5 qian, Maidong (Radix Ophiopogonis) 1 qian, and remove Chaihu. If it is a deficiency pattern, add Renshen 1.5 qian, Maidong 1 qian, Wuweizi (Fructus Schisandrae) 0.1 fen, and remove Chaihu. For headache and dry eyes, add Danggui 1 qian, Shudi (Radix Rehmanniae Preparata) 2 qian, Chuanxiong (Rhizoma Chuanxiong) and Bohe (Herba Menthae) each 1 qian. For palpitations and restlessness: if excess, add Shengdi and Maidong each 1 qian, Huanglian 0.5 qian; if deficiency, add Zaoren (Semen Ziziphi Spinosae) 2 qian, Shengdi 1.5 qian, Renshen and Maidong each 1 qian, Danggui 0.5 qian, and reduce Chaihu by 0.5 qian. For red eyes and dry mouth: if excess, add Shengdi 1.5 qian, Maidong 1 qian, Baishao 0.5 qian, Huanglian 0.5 qian, Gange Fen (Flos Kudzu Root Powder) 1 qian; if deficiency, add Shudi 3 qian, Maidong 1.5 qian, Renshen 1 qian, Wuweizi 0.2 fen, Danggui and Baishao each 0.5 qian, and reduce Chaihu by 0.5 qian. For irregular menstruation and abdominal pain: if excess, add Shanzha (Fructus Crataegi) 3 qian, Yanhusuo (Rhizoma Corydalis) 2 qian, Sugeng (Caulis Perillae) and Danggui each 1 qian; if deficiency, add Shudi 3 qian, Danggui and Chuanxiong each 1 qian, Baishao 0.5 qian, Renshen and Yanhusuo each 1.5 qian, reduce Chaihu by 0.5 qian, and remove Shanzhi. For heaviness/bearing down in the lower abdomen and painful/difficult urination: if excess, add Zexie (Rhizoma Alismatis), Zhuling (Poria), Cheqian (Semen Plantaginis) each 1 qian, Shengdi and Maidong each 1.5 qian, Huanglian 0.5 qian; if deficiency, add Shudi 2 qian, Danggui, Baishao, Rougui (Cortex Cinnamomi) each 0.5 qian, Renshen and Huangqi (Radix Astragali) each 1 qian, Shengma (Rhizoma Cimicifugae) 0.3 fen, reduce Chaihu by 0.5 qian, and remove Danpi and Shanzhi. Uterine prolapse is due to deficiency Qi of the Liver channel carrying damp-heat sinking downward. In this case, add to the base formula: Renshen 1 qian, Huangqi 1.5 qian, Baizhu 2 qian, Fangfeng (Radix Saposhnikoviae), Danggui, Baishao, Fuling (Poria), Danpi each 0.5 qian, Shengma 0.3 fen. Other symptoms such as swelling and thirst are due to excessive damp-heat sinking with Qi; add Fangfeng, Cheqian, Duzhong (Cortex Eucommiae) each 1 qian, Jinyinhua (Flos Lonicerae) 3 qian, Huanglian, Danggui, Baishao, Fuling, Baizhu, Danpi, Shanzhi each 0.5 qian.