《正传》曰∶左寸浮缓为伤风,鼻塞流涕,右寸浮洪为鼻鼽。《回春》曰∶口舌生疮,脉洪疾速,若
见脉虚,中气不足。《脉诀》曰∶左寸洪数,心热口苦;右寸浮数,肺热口辛。左关弦数,胆虚口苦;倘若洪
实,肝热口酸。右关沉实;脾热口甘;脉数则口疮。
〔风寒〕参苏饮 参 苏 苓 夏 陈 葛 枳 桔 草 前胡 木香
〔鼻塞〕羌活汤 羌 防 辛 芎 芷 地 芩 草 苍术 葱 姜 枣
〔风热〕菊花茶调散 见本卷头痛。
〔肺火〕黄连清肺饮 黄连 山栀 豆豉
〔塞甚〕毕澄茄丸 薄荷(二钱) 荆芥穗(一钱) 毕澄茄(二分) 蜜丸,含化。
〔宣郁〕辛夷消风散 辛夷 细辛 本 芎 芷 防 草 升麻 木通
〔鼻鼽〕苍耳子散 苍耳子 辛夷 薄荷 白芷 等分为末,服二钱。
〔温散〕川椒散 川椒 细辛 芎 姜 桂 附 吴萸 皂角 等分醋浸,脂油熬,绵蘸塞鼻中。
〔温补〕天真丸 人参 精羊肉 苁蓉 山药 当归 黄 白术 天冬
〔鼻痔〕星夏散 星 夏 辛 芷 芩 连 草 苍术 神曲
〔外治〕瓜矾散 瓜蒂 甘遂 枯矾 草乌灰 螺壳灰 麻油调作丸,日一次塞鼻内近痔处,即化水
而愈。
〔 肉〕泻白散 见一卷火。
〔热湿〕胜湿汤 见一卷湿。
〔酒 〕疏风散 荆 防 归 芍 芩 草 薄荷 蒺藜 灯草
〔赤 〕荆防泻白散 泻白散加 荆 防
〔肺风〕清肺饮 见二卷咳嗽。
〔粉刺〕枇杷叶丸 枇杷叶(八钱) 黄芩(四钱) 花粉(二钱) 甘草(一钱) 酒丸。
〔肝热〕小柴胡汤 见一卷温。
〔胆热〕龙胆泻肝汤 见三卷诸气。
〔心热〕黄连泻心汤 大黄 黄连
〔脾热〕泻黄散 见一卷火。
〔胃热〕清胃汤 生地(四钱) 升麻(钱半) 丹皮(五钱) 当归 黄连(各三钱) 分三服。
〔口淡〕养胃进食汤 参 苓 术 朴 陈 曲 草 麦芽 苍术
〔口腥〕加减泻白散 桑皮(二钱) 桔梗(钱半) 地骨皮 炙草(各一钱) 黄芩 麦冬(各五分)
五味(十五粒) 知母(七分) 日二服。
〔肾热〕滋肾丸 见一卷火。
〔热郁〕加减甘露饮 参 葛 藿 术 苓 草 泽泻 木香 滑石 寒水石 石膏
〔口糜〕凉膈散 见一卷中风。
〔口疮〕赴筵散 芩 连 栀 柏 姜 辛 等分。又方∶铜绿 白矾(各一钱) 为末,掺舌上,温醋
漱之,亦名赴筵散。
〔通治〕龙脑鸡苏丸 薄荷(一两六钱) 生地(六钱) 麦冬(四钱) 蒲黄 阿胶 木通 柴胡(各二钱)
甘草(钱半) 人参 黄 (各一钱) 蜜丸。
〔唇燥〕泻黄饮子 芩 芷 防 夏 升 枳 石斛(各一钱) 甘草(五分)
〔茧唇〕苡仁汤 见五卷痹。
《丹溪心法·正传》中说:左寸脉浮缓,是伤风的表现,症状为鼻塞、流鼻涕;右寸脉浮洪,是鼻鼽(鼻腔内痒而喷嚏频作,流出清涕)的表现。《医宗必读·回春》中说:口舌生疮,脉象洪大疾速;如果见到脉虚,则是中气不足。《脉诀》中说:左寸脉洪数,是心热导致口苦;右寸脉浮数,是肺热导致口中辛辣感。左关脉弦数,是胆虚导致口苦;如果是洪实脉,则是肝热导致口酸。右关脉沉实,是脾热导致口甘;脉数则会导致口疮。
〔风寒证〕参苏饮:人参、紫苏叶、茯苓、半夏、陈皮、葛根、枳壳、桔梗、甘草、前胡、木香。
〔鼻塞证〕羌活汤:羌活、防风、细辛、川芎、白芷、地黄、黄芩、甘草、苍术、葱白、生姜、大枣。
〔风热证〕菊花茶调散:见本卷头痛章节。
〔肺火证〕黄连清肺饮:黄连、山栀、豆豉。
〔鼻塞严重〕毕澄茄丸:薄荷(二钱)、荆芥穗(一钱)、毕澄茄(二分),制成蜜丸,含化服用。
〔宣通郁滞〕辛夷消风散:辛夷、细辛、藁本、川芎、白芷、防风、甘草、升麻、木通。
〔鼻鼽证〕苍耳子散:苍耳子、辛夷、薄荷、白芷,等分为末,每次服二钱。
〔温散寒邪〕川椒散:川椒、细辛、川芎、生姜、肉桂、附子、吴茱萸、皂角,等分用醋浸泡,用动物油脂熬制,用绵蘸取塞入鼻中。
〔温补正气〕天真丸:人参、精羊肉、肉苁蓉、山药、当归、黄芪、白术、天冬。
〔鼻痔证〕星夏散:天南星、半夏、细辛、白芷、黄芩、黄连、甘草、苍术、神曲。
〔外治法〕瓜矾散:瓜蒂、甘遂、枯矾、草乌灰、螺壳灰,用麻油调制成丸,每日一次塞入鼻内靠近痔核处,即化为水而愈。
〔鼻息肉〕泻白散:见一卷火证章节。
〔热湿证〕胜湿汤:见一卷湿证章节。
〔酒齄鼻〕疏风散:荆芥、防风、当归、芍药、黄芩、甘草、薄荷、蒺藜、灯心草。
〔赤鼻〕荆防泻白散:泻白散加荆芥、防风。
〔肺风证〕清肺饮:见二卷咳嗽章节。
〔粉刺〕枇杷叶丸:枇杷叶(八钱)、黄芩(四钱)、天花粉(二钱)、甘草(一钱),制成酒丸。
〔肝热证〕小柴胡汤:见一卷温病章节。
〔胆热证〕龙胆泻肝汤:见三卷诸气章节。
〔心热证〕黄连泻心汤:大黄、黄连。
〔脾热证〕泻黄散:见一卷火证章节。
〔胃热证〕清胃汤:生地(四钱)、升麻(钱半)、丹皮(五钱)、当归、黄连(各三钱),分三次服用。
〔口淡无味〕养胃进食汤:人参、茯苓、白术、厚朴、陈皮、神曲、甘草、麦芽、苍术。
〔口腥〕加减泻白散:桑白皮(二钱)、桔梗(钱半)、地骨皮、炙甘草(各一钱)、黄芩、麦冬(各五分)、五味子(十五粒)、知母(七分),每日两次服用。
〔肾热证〕滋肾丸:见一卷火证章节。
〔热郁证〕加减甘露饮:人参、葛根、藿香、白术、茯苓、甘草、泽泻、木香、滑石、寒水石、石膏。
〔口糜证〕凉膈散:见一卷中风章节。
〔口疮证〕赴筵散:黄芩、黄连、山栀、黄柏、干姜、细辛,等分。另一方法:铜绿、白矾(各一钱),研为末,撒在舌上,用温醋漱口,也称为赴筵散。
〔通治方〕龙脑鸡苏丸:薄荷(一两六钱)、生地(六钱)、麦冬(四钱)、蒲黄、阿胶、木通、柴胡(各二钱)、甘草(钱半)、人参、黄芪(各一钱),制成蜜丸。
〔唇燥〕泻黄饮子:黄芩、白芷、防风、半夏、升麻、枳壳、石斛(各一钱)、甘草(五分)。
〔茧唇〕苡仁汤:见五卷痹证章节。
According to *Zhengchuan* (The Transmission of Correct Principles): A floating and moderate pulse at the left Cun position indicates wind-cold injury, with symptoms of nasal congestion and runny nose; a flooding pulse at the right Cun position indicates Biqiu (rhinitis characterized by itching in the nasal cavity, frequent sneezing, and clear discharge). According to *Huichun* (Spring Return): Mouth and tongue ulcers accompanied by a flooding, rapid pulse indicate deficiency of Middle Qi if the pulse is found to be deficient. According to *Maijue* (Pulse Classic): A flooding and rapid pulse at the left Cun position indicates Heart Heat causing bitter taste in the mouth; a floating and rapid pulse at the right Cun position indicates Lung Heat causing a pungent sensation in the mouth. A wiry and rapid pulse at the left Guan position indicates Gallbladder Deficiency causing bitter taste in the mouth; if the pulse is flooding and excess, it indicates Liver Heat causing sour taste in the mouth. A deep and excess pulse at the right Guan position indicates Spleen Heat causing sweet taste in the mouth; a rapid pulse leads to mouth ulcers.
[Wind-Cold Syndrome] Shenqi Decoction: Ren Shen (Ginseng Radix), Su Ye (Perilla Leaf), Fu Ling (Poria), Ban Xia (Pinellia Tuber), Chen Pi (Citrus Reticulata Peel), Ge Gen (Kudzu Root), Zhi Qiao (Aurantii Fructus), Jie Geng (Platycodon Root), Gan Cao (Licorice Root), Qian Hu (Peucedani Radix), Mu Xiang (Aucklandiae Radix).
[Nasal Congestion] Qianghuo Tang: Qiang Huo (Notopterygii Rhizoma et Radix), Fang Feng (Saposhnikoviae Radix), Xi Xin (Asari Radix et Rhizoma), Xiong (Ligustici Chuanxiong Rhizoma), Bai Zhi (Angelicae Dahuricae Radix), Di Gu Pi (Lycii Cortex), Qin (Scutellariae Radix), Gan Cao (Licorice Root), Cang Zhu (Atractylodis Rhizoma), Cong Bai (Allii Fistulosi Bulbus), Sheng Jiang (Zingiberis Rhizoma Recens), Da Zao (Jujubae Fructus).
[Wind-Heat Syndrome] Juhua Chatiao San: See Headache section in this volume.
[Lung Fire Syndrome] Huanglian Qingfei Yin: Huang Lian (Coptidis Rhizoma), Shan Zhi (Gardeniae Fructus), Dou Chi (Sojae Semen Preparatum).
[Severe Nasal Congestion] Bichengqie Wan: Bo He (Menthae Haplocalycis Herba) (2 qian), Jingjie Sui (Schizonepetae Spica) (1 qian), Bi Cheng Qie (Piperis Betelae Fructus) (2 fen), prepared as honey pills for sucking.
[Unblocking Stagnation] Xinyi Xiaofeng San: Xin Yi (Magnoliae Flos), Xi Xin (Asari Radix et Rhizoma), Ben Cao (Ligustici Wallichii Rhizoma et Radix), Xiong (Ligustici Chuanxiong Rhizoma), Bai Zhi (Angelicae Dahuricae Radix), Fang Feng (Saposhnikoviae Radix), Gan Cao (Licorice Root), Sheng Ma (Cimicifugae Rhizoma), Mu Tong (Akebiae Caulis).
[Biqiu Syndrome] Cang'erzi San: Cang Er Zi (Xanthii Fructus), Xin Yi (Magnoliae Flos), Bo He (Menthae Haplocalycis Herba), Bai Zhi (Angelicae Dahuricae Radix), ground into powder equally, taken 2 qian per dose.
[Warming and Dispersing Cold] Chuanjiao San: Chuan Jiao (Zanthoxyli Pericarpium), Xi Xin (Asari Radix et Rhizoma), Xiong (Ligustici Chuanxiong Rhizoma), Jiang (Zingiberis Rhizoma Recens), Gui (Cinnamomi Ramulus), Fu Zi (Aconiti Lateralis Radix Praeparata), Wu Yu (Evodiae Fructus), Zao Jiao (Gleditsiae Sinensis Spina), soaked in vinegar equally, boiled in animal fat, applied to cotton and inserted into the nose.
[Warming and Tonifying] Tianzhen Wan: Ren Shen (Ginseng Radix), Jing Yang Rou (Ovis Carinis et Caprae Hircus Carnis), Rongrong (Cynomorphi Herba), Shan Yao (Dioscoreae Rhizoma), Dang Gui (Angelicae Sinensis Radix), Huang Qi (Astragali Radix), Bai Zhu (Atractylodis Macrocephalae Rhizoma), Tian Dong (Asparagi Radix).
[Nasal Polyp Syndrome] Xingxia San: Xing (Arisaematis Rhizoma), Xia (Pinelliae Rhizoma), Xin (Asari Radix et Rhizoma), Bai Zhi (Angelicae Dahuricae Radix), Qin (Scutellariae Radix), Lian (Coptidis Rhizoma), Gan Cao (Licorice Root), Cang Zhu (Atractylodis Rhizoma), Shen Qu (Massa Medicata Fermentata).
[External Treatment] Guafan San: Gua Di (Cucumeritis Fructus), Gan Sui (Euphorbiae Kansui Radix), Ku Fan (Alumini Sulfas Exsiccatus), Cao Wu Hui (Aconiti Radix Ash), Luo Ke Hui (Concha Ostreae Ash), mixed with sesame oil into pills, inserted near the polyp in the nose once daily until dissolved and healed.
[Nasal Polyp] Xiebai San: See Fire syndrome section in Volume 1.
[Heat-Dampness Syndrome] Shengshi Tang: See Dampness syndrome section in Volume 1.
[Rosacea] Shufeng San: Jing Jie (Schizonepetae Spica), Fang Feng (Saposhnikoviae Radix), Dang Gui (Angelicae Sinensis Radix), Shao Yao (Paeoniae Radix Alba), Qin (Scutellariae Radix), Gan Cao (Licorice Root), Bo He (Menthae Haplocalycis Herba), Ji Li (Tribuli Fructus), Deng Cao (Junci Medulla).
[Red Nose] Jingfang Xiebai San: Xiebai San plus Jing Jie (Schizonepetae Spica) and Fang Feng (Saposhnikoviae Radix).
[Lung Wind Syndrome] Qingfei Yin: See Cough section in Volume 2.
[Acne] Pipa Ye Wan: Pipa Ye (Loquat Leaf) (8 qian), Huang Qin (Scutellariae Radix) (4 qian), Hua Fen (Trichosanthis Radix) (2 qian), Gan Cao (Licorice Root) (1 qian), prepared as wine pills.
[Liver Heat Syndrome] Xiao Chaihu Tang: See Warm disease section in Volume 1.
[Gallbladder Heat Syndrome] Longdan Xiegan Tang: See Qi disorders section in Volume 3.
[Heart Heat Syndrome] Huanglian Xixin Tang: Da Huang (Rhei Radix et Rhizoma), Huang Lian (Coptidis Rhizoma).
[Spleen Heat Syndrome] Xiehuang San: See Fire syndrome section in Volume 1.
[Stomach Heat Syndrome] Qingwei Tang: Sheng Di Huang (Rehmanniae Radix) (4 qian), Sheng Ma (Cimicifugae Rhizoma) (1.5 qian), Dan Pi (Moutan Cortex) (5 qian), Dang Gui (Angelicae Sinensis Radix), Huang Lian (Coptidis Rhizoma) (3 qian each), divided into three doses.
[Bland Taste in Mouth] Yangwei Jinshi Tang: Ren Shen (Ginseng Radix), Fu Ling (Poria), Zhu (Atractylodis Macrocephalae Rhizoma), Hou Po (Magnoliae Officinalis Cortex), Chen Pi (Citrus Reticulata Peel), Qu (Massa Medicata Fermentata), Gan Cao (Licorice Root), Mai Ya (Hordei Fructus Germinatus), Cang Zhu (Atractylodis Rhizoma).
[Fishy Smell in Mouth] Jiajian Xiebai San: Sang Bai Pi (Mori Cortex) (2 qian), Jie Geng (Platycodon Root) (1.5 qian), Di Gu Pi (Lycii Cortex), Zhi Gan Cao (Prepared Licorice Root) (1 qian each), Huang Qin (Scutellariae Radix), Mai Dong (Ophiopogonis Radix) (0.5 qian each), Wu Wei Zi (Schisandrae Fructus) (15 grains), Zhi Mu (Anemarrhenae Rhizoma) (0.7 fen), taken twice daily.
[Kidney Heat Syndrome] Zishen Wan: See Fire syndrome section in Volume 1.
[Heat Stagnation Syndrome] Jiajian Ganlu Yin: Ren Shen (Ginseng Radix), Ge Gen (Puerariae Lobatae Radix), Huo Xiang (Agastaches Herba), Zhu (Atractylodis Macrocephalae Rhizoma), Fu Ling (Poria), Gan Cao (Licorice Root), Ze Xie (Alismatis Rhizoma), Mu Xiang (Aucklandiae Radix), Hua Shi (Talcum), Hanshui Shi (Calcitum), Shi Gao (Gypsum Fibrosum).
[Mouth Ulcer Syndrome] Liangge San: See Stroke section in Volume 1.
[Mouth Ulcer Syndrome] Yuyan San: Qin (Scutellariae Radix), Lian (Coptidis Rhizoma), Zhi (Gardeniae Fructus), Bai (Phellodendri Cortex), Jiang (Zingiberis Rhizoma), Xin (Asari Radix et Rhizoma), equal parts. Another prescription: Tong Lv (Chrysococcum), Bai Fan (Alumen) (1 qian each), ground into powder, sprinkled on the tongue, rinsed with warm vinegar, also named Yuyan San.
[General Treatment] Longnao Jisu Wan: Bo He (Menthae Haplocalycis Herba) (1 liang 6 qian), Sheng Di Huang (Rehmanniae Radix) (6 qian), Mai Dong (Ophiopogonis Radix) (4 qian), Pu Huang (Typhae Pollen), E Jiao (Colla Corii Asini), Mu Tong (Akebiae Caulis), Chai Hu (Bupleuri Radix) (2 qian each), Gan Cao (Licorice Root) (1.5 qian), Ren Shen (Ginseng Radix), Huang Qi (Astragali Radix) (1 qian each), prepared as honey pills.
[Dry Lips] Xiehuang Yinzi: Qin (Scutellariae Radix), Bai Zhi (Angelicae Dahuricae Radix), Fang Feng (Saposhnikoviae Radix), Xia (Pinelliae Rhizoma), Sheng Ma (Cimicifugae Rhizoma), Zhi Qiao (Aurantii Fructus), Shi Hu (Dendrobii Caulis) (1 qian each), Gan Cao (Licorice Root) (0.5 qian).
[Corn-like Lip] Yiren Tang: See Bi syndrome section in Volume 5.